Groza często działa jak zwierciadło – bezlitośnie odbija to, przed czym na co dzień uciekamy: stanem żałoby, poczuciem samotności, paraliżującym lękiem przed stratą. Podobne motywy odbijają się w wirtualnym świecie kultowej gry „Layers of Fear”, a także rewelacyjnie opracowanej powieści „Oni wrócili”, która stanowi nowy rozdział tego nieoczywistego świata. Zapraszamy do lektury wyjątkowego wywiadu z Martą Bijan – pisarką, twórczynią wspomnianej książki, wokalistką, kompozytorką i reżyserką teledysków, dla której różne dziedziny sztuki łączą się w jedną, konsekwentnie snutą opowieść. Marta Bijan pozwala nam przenieść się do swojej leśnej altany ukrytej pośród drzew, aby powiedzieć o swoich lękach, inspiracjach, warsztacie pracy. Autorka horroru „Oni wrócili” opowiada o tym, jak fikcyjny koszmar przynosi ukojenie w starciu z zaburzeniami lękowymi, co łączy mrok „Midsommar” z nostalgią „La La Land” oraz dlaczego nie rozstaje się z kubkiem kawy… Przekonajcie się sami, jakie warstwy strachu kryją się pod powierzchnią tej fascynującej twórczości. Książka „Oni wrócili” ukazała się nakładem wydawnictwa Uroboros.
Marto, otwarcie przyznajesz, że horror i estetyka grozy stanowią dla Ciebie swoistą strefę komfortu oraz bezpieczny azyl w gorszych, to znaczy trudniejszych życiowo momentach. Co takiego odnajdujesz w mrocznych narracjach, że zamiast potęgować lęk, przynoszą Ci one ukojenie i harmonię?
Na co dzień borykam się z zaburzeniami lękowymi i lista moich prawdziwych „strachów” jest naprawdę długa. Paradoksalnie odnajduję schronienie w cudzych, fikcyjnych światach pełnych grozy. Z nich przecież zawsze mogę wyjść… To oczywiście duże uproszczenie, myślę, że te psychologiczne mechanizmy są o wiele bardziej złożone, ale tak to u mnie działa. Zapewne na poziomie podświadomości nie przechodzi to wcale bez echa, jednak nic nie poradzę na to, że najbardziej fascynują mnie horrory. Niezmiennie, od dziecka.
Twoja relacja z „Layers of Fear” sięga premiery gry w 2016 roku i plakatu wiszącego na ścianie w rodzinnym domu… Czy pamiętasz moment, w którym zrozumiałaś, że chcesz opowiedzieć własną historię w tym uniwersum?
Nawet nie śniłam, że będzie mi dane opowiedzieć własną historię w tym świecie, ale pamiętam jak byłam podekscytowana, kiedy dopiero w trakcie gry w 2016 roku odkryłam, że jest ona stworzona u nas, w Polsce. Jej niesamowicie mroczna i oniryczna atmosfera, motyw artysty i obłędu: wszystko było tak bliskie mojemu sercu, w pełni wpasowało się w mój gust. Propozycja współpracy, która przyszła do mnie po dziesięciu latach, była niespodziewana, ale nie zastanawiałam się nawet minuty. Właściwie porzuciłam wszystko inne, a później, podczas pisania, czułam się, jakbym tworzyła fanfik.
Gra „Layers of Fear” wideo operuje plamą barwną, światłocieniem, dźwiękową narracją, no i przede wszystkim interakcją, podczas gdy powieść dysponuje wyłącznie – tylko, albo aż! – słowem. Jak wyglądało przekładanie tej specyficznej, klaustrofobicznej atmosfery „Layers of Fear” na język literatury? Bo trzeba przyznać, że udało Ci się to fenomenalnie.
Bardzo dziękuję i cóż, wierzę, że zadziałała moja szczera miłość do tej gry. Pierwszy raz pisałam powieść z perspektywy mężczyzny, w dodatku starszego od siebie. Pierwszy raz pisałam też o świecie z początków XX wieku. Samo oddanie atmosfery nie sprawiło mi tak dużego problemu, jak nieużywanie żadnych imion i nazw własnych. To okazało się trudniejsze, niż sądziłam i było prawdziwym wyzwaniem pisarskim. Żeby czytelnik mógł poczuć się jak gracz, trzeba przede wszystkim bazować na zmysłach. Opisywałam więc najbardziej szczegółowo jak mogłam zapachy, kolory, dźwięki.
Mieszkasz na skraju lasu, a za swoje biuro obrałaś altanę ukrytą pośród drzew. Zastanawiam się, na ile ta fizyczna izolacja i bliskość dzikiej natury rezonują z rytmem Twojego pisania i pomagają w budowaniu gęstego, niepokojącego nastroju powieści?
Rzeczywiście, moje wymarzone „biuro” bardzo sprzyja pisaniu, ale przede wszystkim narodzinom różnorakich pomysłów. Jestem dużo bardziej kreatywna, spędzając czas wśród natury, większość wizji scen przychodzi do mnie teraz, kiedy spaceruję po lesie. Ta izolacja daje mi nową perspektywę, bo przez całe życie mieszkałam w miastach, w blokach, a w trakcie pisania, zakładałam słuchawki na uszy i włączałam sobie odgłosy natury. Teraz nie muszę tego robić. Oczywiście na czas jesieni i zimy piszę w swoim pokoju, ale sam widok za oknem napawa mnie spokojem. I czasami też grozą, na przykład w trakcie rykowisk, których nocne odgłosy przypominają dźwięki żywcem wyjęte z horroru.
Co ciekawe, Twoje leśne biuro stało się dla odbiorców w sieci tak surrealistyczne, że nagrywając stamtąd mroczne opowieści, regularnie mierzysz się z zarzutami o stosowanie greenscreena. Czy nie bawi Cię fakt, że Twoja naturalna codzienność została uznana za cyfrową mistyfikację?
Szczerze, odbieram to jako największy komplement dla tego pięknego lasu. Chyba taki już znak naszych czasów, że podważamy autentyczność wszystkiego dookoła. No, ale w końcu, nawet u Davida Lyncha „sowy nie są tym, czym się wydają”. Niech ta tajemnicza aura niesie się dalej, jeśli dzięki niej więcej ludzi polubi grozę.
W Twoich inspiracjach pojawiają się bardzo intrygujące historie – niepokojące „Midsommar” i wizualny ciężar „Melancholii” z jednej strony, a z drugiej – roztańczone, nostalgiczne „La La Land”. Co te z pozoru odległe światy mówią o Twojej własnej wrażliwości artystycznej?
Gdyby z jakiegoś powodu zabroniono mi tworzyć grozę, myślę, że mogłabym pisać do końca życia o niespełnionych marzeniach i nieszczęśliwej miłości. Te wszystkie wymienione przez Ciebie tytuły łączy żałoba. Albo ta w klasycznym rozumieniu, albo żałoba po potencjale, marzeniach, po miłości, która mogła się wydarzyć. To jest coś, co porusza mnie najbardziej w każdej opowieści. W horrorach można po prostu przedstawić ją w innym świetle, ale wciąż zawsze to samo: godzenie się ze stratą.
Porozmawiajmy o muzyce. Twój debiutancki album wyraźnie nawiązuje do „Melancholii”, a do utworu „Szczelina” powstał teledysk inspirowany konkretną książką. W jaki sposób muzyka Kasi Lins, Lany Del Rey czy wielkie ścieżki dźwiękowe towarzyszyły Ci przy pisaniu powieści „Layers of Fear”?
Przy pisaniu „Oni wrócili” słuchałam głównie soundtracku z gry, ale też innych ścieżek z przeróżnych dzieł grozy. Doszło do tego, że nawet jadąc po zakupy, wnętrze samochodu wypełniały przerażające smyczki, a ja w trakcie układałam sobie w głowie sceny. Kiedy wchodzę w książkę, wchodzę w nią na całego i nastrajam się nie tylko podczas fizycznego klepania w klawiaturę.
Uczciwie przyznajesz, że… praktycznie nie rozstajesz się z kubkiem czarnej kawy, która towarzyszy Ci przez cały dzień. Czy to jedynie prozaiczny rekwizyt, czy może ważny, niemal rytualny element, bez którego nie potrafisz przekroczyć granicy między życiem codziennym a aktem kreacji?
Sprostowanie – bo faktycznie nie rozstaję się z kubkiem kawy, ale, niestety, z dużą ilością napoju sojowego. Na czarną kawę, mimo filmowej symboliki rodem ze wspomnianego wcześniej „Twin Peaks”, nie jest gotowy mój żołądek. Chciałabym odpowiedzieć, że to rytuał towarzyszący tworzeniu, ale prawda jest dużo bardziej prozaiczna. Po prostu jestem od niej uzależniona, noszę ją ze sobą wszędzie, od rana do wieczora. Późniejszą porą zamieniam tylko ziarna na te pozbawione kofeiny.
A gdybyś miała rozebrać tytułowe „warstwy strachu” na czynniki pierwsze – nie jako autorka opowieści grozy, lecz obserwatorka codzienności – to czym by one były, według Ciebie, w istocie rzeczy?
Myślę, że większość osób boi się samego przyznania, że naprawdę czegoś się boi. I o ile mówienie o powszechnych, typowych dla horroru straszakach, na przykład pająkach, zombie, piwnicach, jest proste, o tyle zajrzenie głęboko do swojego wnętrza, sprawia ludziom więcej trudu. Łatwiej nam powiedzieć „boję się duchów”, trudniej cboję się zostać całkiem sam”, „boję się śmierci i tego, że nic po mnie nie zostanie”. Stąd wszechobecne przekonanie, że horrory są płytkie, głupkowate. Te dobre horrory, takie jak film „Hereditary. Dziedzictwo” nie wystraszą nas jumpscare’ami, a zadziałają jak lustro: możemy zobaczyć w nich siebie i swoje największe lęki, na co wielu zareaguje niechęcią i nawet nie zechce się nad tym pochylić.
Piszesz prozę, komponujesz, śpiewasz, tworzysz teledyski. Czy czujesz, że dzięki różnym rodzajom sztuki możesz odkrywać e zupełnie nowe rejony własnej wrażliwości?
Im dłużej to wszystko robię, tym bardziej widzę, że to ta sama opowieść. Owszem, metody pracy są zupełnie inne, ale finalnie łatwo dostrzec, że wszystko łączy się w jakiś sposób. Już nawet nie próbuję tego od siebie oddzielać i lawiruję pomiędzy dziedzinami na tyle, na ile mogę.
Marta Bijan – wszechstronna artystka, finalistka czwartej edycji programu „X Factor” (2014). Podpisała kontrakt z wytwórnią Sony Music Poland, w której wydała album „Melancholia” (2018). Jest pasjonatką kina i tę pasję również przekuła w zawód: ukończyła Warszawską Szkołę Filmową i wyreżyserowała krótkometrażowy horror „Luna” (2019). Wydała tomik poezji „Kwiat wielu nocy” (2019), a jej debiutem fabularnym jest powieść „Melodia Mgieł Dziennych” (2020). „Layers of Fear” to psychologiczny horror, w którym granica między rzeczywistością a szaleństwem zaciera się, zmuszając do konfrontacji z własnymi lękami i wyborami. Największy strach nie zawsze jest widoczny. Czasem trzeba go odkryć.
